En sık yapılan hata, arama kutusuna site adını yazıp ilk çıkan bağlantıya tıklamak. Arama sonuçlarının üst sıraları satın alınabilir; sahte bir kopya, gerçeğinden daha yukarıda durabilir. İkinci sık hata da tasarıma güvenmek: bir sayfanın renkleri, logosu ve menüsü birebir aynı olabilir, çünkü bir sayfayı kopyalamak birkaç dakikalık iştir.
Sahte Betroy adresi tek bir işarete bakılarak anlaşılmaz. Aşağıdaki altı kontrol birlikte yapıldığında karar güvenilir olur; tek başına “kilit simgesi var” ya da “görünüm aynı” hiçbir şey kanıtlamaz. Altısı toplamda yarım dakika sürer ve hepsi giriş yapmadan önce yapılır — parolayı yazdıktan sonra kontrol etmenin bir anlamı kalmaz.
Sahte Betroy adresi en çok ne zaman ortaya çıkar
Bir giriş adresi değiştiğinde bunu herkes aynı anda öğrenmez. Aradaki birkaç gün boyunca çok sayıda kişi yeni adresi arama motorunda, forumlarda ya da tanıdıklarının ilettiği mesajlarda arar. Kopya siteler tam bu aralıkta kurulur, çünkü o sırada insanlar zaten “adres değişmiş” beklentisiyle geldikleri için alışmadıkları bir bağlantı görmek onlara tuhaf gelmez. Aynı bağlantı sıradan bir günde gelse şüphe uyandırırdı.
En riskli an bu yüzden hiçbir şeyin değişmediği an değil, adresin değiştiğini duyduğunuz andır. O anda tek belirleyici, haberi nereden aldığınızdır: kendi kayıtlı bağlantınızdan ya da resmî duyuru kanalından geliyorsa sorun yok; arama sonucundan veya iletilen bir mesajdan geliyorsa altı kontrol devreye girer. Kopya kuranların hesabı sizin acele etmeniz üzerine kuruludur — sayfa açılmadığı için telaşlanan biri adresi doğrulamadan girer, üstelik parolasını kendi eliyle yazar.
Altı kontrol neyi ölçüyor
Kontroller iki gruba ayrılır. İlk üçü adresin kendisiyle ilgilidir: nasıl yazıldığı, size nereden geldiği ve bağlantının teknik olarak ne vaat ettiği. Son üçü sayfanın içeriğiyle ilgilidir: kendi bilgileriyle tutarlı mı, iletişim kanalları bağımsız olarak doğrulanabiliyor mu ve sizden istenen şey olağan mı. Aceleyle kurulmuş kopyalar genelde ilk grubu geçemez; daha özenli hazırlanmış olanlar ikinci grupta takılır. Bu yüzden sıralamayı bozmadan ilerlemek işi kısaltır.
Bir kopya neyi taklit edebilir, neyi edemez
Altı kontrolün tamamı tek bir ayrıma dayanır: sayfanın içinde duran her şey kopyalanabilir, sayfanın dışında duran şeyler kopyalanamaz. Logo, renkler, menü sırası, kampanya görselleri, kurallar metni, alt tarafa yazılmış lisans ibaresi, hatta kullanıcı yorumları — hepsi kes-yapıştır işidir, kimseye bir maliyeti yoktur. Adres çubuğundaki kilidi sağlayan sertifika bile dakikalar içinde ücretsiz alınabilir; varlığı tek başına hiçbir şey söylemez.
Kopyalanamayan şeyler sayfanın dışında durur: alan adının kendisi, resmî kısa bağlantının nereye yönlendirdiği ve duyuru kanalının kimin elinde olduğu. Bir kopya bu üçünü taklit edemez, yalnız benzerini üretebilir — adın bir harfini değiştirir, kendi kısaltmasını kurar, benzer adlı bir kanal açar. İşe yarayan kontroller hep bu ikinci türden bir soru sorar; kalanı görüntüye bakar ve görüntü kopyalanabilir.
Pratikte bunun tek bir sonucu var: iki işaret birbiriyle çeliştiğinde dışarıya bakan işaret kazanır. Sayfa birebir doğru görünüyor ama adreste bir harf oynamışsa, doğru olan adrestir.
1. Alan adını harf harf okuyun
Adres çubuğundaki yazıyı soldan sağa, harf harf okuyun ve özellikle uzantıdan hemen önceki parçaya bakın. Taklit adresler çoğu zaman tek karakterle ayrılır: bir harfin iki kez yazılması, “o” yerine sıfır, araya konan bir tire ya da benzer görünen başka bir alfabeden alınmış karakter. Bir de alt alan adı hilesi vardır — adres beklediğiniz kelimeyle başlıyor olabilir ama asıl alan adı, uzantıdan önceki son parçadır; soldan değil sağdan okumak bu tuzağı bozar. Tarayıcı adresi kısaltarak gösterdiğinde tamamı görünmeyebilir, adres çubuğuna tıklayıp tam hâlini açın.
2. Bağlantının nereden geldiğine bakın
Bir bağlantının kaynağı, içeriğinden daha çok şey söyler. Tanımadığınız bir numaradan gelen mesaj, sosyal medyada özelden gönderilen adres ya da yorum altına bırakılmış bağlantı doğrulanmamış kaynaklardır; hiçbiri kendini doğrulayamaz. Güvenilir kaynak operatörün kendi duyuru kanalıdır: resmi kısa bağlantı adres değiştiğinde arkasındaki hedefi günceller, bu yüzden bağlantının kendisi sabit kalır. Adres değişikliğinin neden olağan bir durum olduğunu ayrı bir yazıda anlattık.
3. Kilit simgesinin ne söylediğini bilin
Adres çubuğundaki kilit, tarayıcı ile sunucu arasındaki trafiğin şifrelendiğini gösterir. Söylediği tek şey budur. Sitenin kim olduğunu, güvenilir olup olmadığını ya da paranızın güvende olduğunu göstermez; sertifika almak ücretsiz ve otomatik olduğu için sahte sayfalar da kilit simgesiyle açılır. Kısacası kilidin yokluğu kötü bir işarettir, varlığı iyi bir işaret değildir. Bu ayrımı tersinden ezberlemek, kilit gördüğü için rahatlayan çoğu kullanıcının düştüğü hatayı kapatır.
4. Sayfanın kendi içiyle tutarlılığını yoklayın
Kopya sayfalar genelde yalnız ilk ekranı taklit eder. Alt menüdeki bağlantılara, künye ve lisans bilgisine, kurallar ve gizlilik sayfasına tıklayın: açılmıyorsa, boş geliyorsa ya da bambaşka bir siteye gidiyorsa kopya olma ihtimali yüksektir. Aynı şekilde yarım kalmış cümleler, yazım hataları ve İngilizce kalmış düğme metinleri de aceleyle üretilmiş bir kopyanın izleridir. Gerçek bir sitede bu sayfalar yalnız var olmakla kalmaz, birbirini tutan bilgiler taşır.
5. İletişim kanallarını karşılaştırın
Sayfadaki destek bağlantılarına doğrudan tıklamak yerine, bildiğiniz resmi kanalla karşılaştırın. Sahte kopyalar çoğu zaman kendi iletişim adreslerini koyar; amaçları sizi kendi kanallarına çekip konuşmayı orada sürdürmektir. Hangi kanalların resmi olduğunu canlı destek ve iletişim kanalları yazısında listeledik; oradaki adresle sayfadakini yan yana koymak çoğu durumda tek başına ayırt edici oluyor.
6. Sizden isteneni sorgulayın
Giriş ekranı yalnız kullanıcı adı ve parola ister. Bunun dışında kimlik fotoğrafı, kart bilgisi, tek kullanımlık kod ya da “hesabınızı doğrulamak için” diye başlayan fazladan bir adım isteniyorsa durun. Aciliyet dili de başlı başına bir işarettir: hesabın birkaç dakika içinde kapanacağı türü baskı, düşünmenizi engellemek için kurulur. Doğrulama süreçleri gerçekten var olduğunda giriş ekranında değil, hesabın içinde ve belge kontrolü aşamasında karşınıza çıkar. İki adımlı doğrulamayı açık tutmak da bu adımı ikinci bir kapıya bağlar; kurulumu hesap güvenliği yazısında.
Kontroller yan yana
| Kontrol | Gerçek adreste | Sahte kopyada |
|---|---|---|
| Alan adının yazımı | Beklenen ada birebir uyar | Tek karakter farkı, fazladan tire ya da sayı |
| Bağlantının kaynağı | Operatörün kendi duyuru kanalı | Mesaj, özel gönderi, yorum altı |
| Kilit simgesi | Var | Genelde var — tek başına ayırt etmez |
| İç sayfalar | Künye, kurallar ve lisans açılır | Boş, kırık ya da başka siteye gider |
| İletişim kanalı | Bilinen resmi kanalla aynı | Kendine ait, doğrulanamayan kanal |
| İstenen bilgi | Kullanıcı adı ve parola | Kart, kimlik, kod ya da aciliyet baskısı |
Telefonda bu kontroller nasıl yapılır
Telefon tarayıcıları adres çubuğunu kısaltır; çoğu zaman alan adının yalnız bir parçası görünür, başı ve sonu gizlenir. Birinci kontrolü bu hâliyle yapmak mümkün değildir. Adres çubuğuna bir kez dokunup tam adresi açın ya da kilit simgesine dokunup açılan panelden site bilgisini okuyun — ikisi de adresin tamamını gösterir. Kısaltılmış hâlde marka adını görmek, adresin o adla bittiği anlamına gelmez; gizlenen kısım çoğu zaman tam da farkın durduğu yerdir.
İkinci kontrolde de yöntem değişir. Masaüstünde bağlantının üstüne gelip hedefini köşede okuyabilirsiniz, telefonda böyle bir imleç yok; bunun yerine bağlantıya basılı tutun, açılan menünün üstünde gideceği adres yazar ve oradan vazgeçebilirsiniz. Mesajlaşma ya da sosyal medya uygulamalarından açılan bağlantılar ayrıca uygulamanın kendi tarayıcısında açılır, orada adres çubuğu daha da dardır: böyle bir bağlantıyı önce normal tarayıcıda açmak kontrolü kolaylaştırır. Telefondan girişin diğer ayrıntıları mobil erişim yazısında anlatılıyor.
Ortak ya da başkasının cihazından girerken
Kendi telefonunuzda işleyen alışkanlık, başkasının cihazında tersine dönebilir. Adres çubuğuna ilk harfleri yazdığınızda çıkan öneri o cihazın geçmişinden gelir; daha önce yanlış bir adrese girilmişse öneri de o adresi getirir ve siz bilerek değil, tıklayarak aynı kopyaya dönersiniz. Ortak cihazlarda adresi öneriden seçmeyin, kendi kayıtlı bağlantınızdan gidin.
Aynı sebeple parolayı tarayıcıya kaydettirmeyin, gizli pencere kullanın ve işiniz bitince sekmeyi kapatmakla yetinmeyip hesaptan çıkış yapın. Ortak bir cihazda açık kalan oturum, sahte adresten çok daha sık karşılaşılan bir sorundur.
Adresi bir daha aramamak için
Bu kontrollerin çoğunu bir daha yapmamanın yolu, adresi aramayı bırakmaktır. Numaralı alan adını yer imlerine eklemek işe yaramaz, çünkü değişen tam olarak o numaradır; birkaç hafta sonra yer imi ölü bir adrese gider. Bunun yerine her zaman güncel adrese yönlendiren resmî kısa bağlantıyı kaydedin. Yer imine verdiğiniz adı da açık yazın — “Betroy resmî bağlantı” gibi bir ad, aylar sonra hangi bağlantının nereden geldiğini hatırlatır.
Tek bir yola da bağlı kalmayın: resmî duyuru kanalını takip edin ki kısa bağlantı bir gün açılmazsa doğrulanmış ikinci bir kaynağınız olsun. Kaydettiğiniz bağlantı çalışmadığında yapılacak ilk iş aramaya dönmek değildir; sorun çoğu zaman adreste değil kendi bağlantınızdadır ve bakılacak sıra erişim çözümü yazısında adım adım duruyor.
Yanlış bir adrese giriş yaptıysanız
Fark ettiğiniz anda o sekmeyi kapatın ve aynı sayfadaki hiçbir bağlantıya tıklamayın. Ardından doğru adrese kendi bildiğiniz yoldan girip parolanızı değiştirin; aynı parolayı başka bir yerde de kullanıyorsanız orayı da değiştirin. İki adımlı doğrulama kapalıysa açın, açıksa kurtarma kodlarını yenileyin. Son olarak hesap hareketlerinizi ve kayıtlı ödeme yöntemlerinizi gözden geçirin, tanımadığınız bir işlem varsa destek kanalına yazın. Sıra önemlidir: parolayı değiştirmeden önce destekle yazışmak, arada geçen sürede hesabı açık bırakır.
Hangi kontrol kimin için önemli
Adrese hep aynı yerden, kayıtlı bir bağlantı üzerinden ulaşıyorsanız birinci ve ikinci kontrol çoğu zaman yeter; ikisi de kısa sürede alışkanlığa dönüşür. Adresi arama sonuçlarından ya da paylaşılan bağlantılardan bulan biri içinse asıl ayırt edici olan dördüncü ve beşinci kontroldür, çünkü ilk üçünü özenli hazırlanmış bir kopya da geçebilir. Altıncı kontrol herkes için geçerli kalır: giriş ekranı parolanın dışında bir şey istiyorsa, adres doğru görünse bile devam edilmez.